Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, chứng cứ được xem là cơ sở chứng minh, xác định sự thật khách quan nhằm giúp cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án kết luận đúng về hành vi phạm tội đã xảy ra.
Kiểm tra, đánh giá chứng cứ là một hoạt động quan trọng và xuyên suốt trong quá trình tiến hành tố tụng hình sự. Việc tìm ra những chứng cứ hữu ích cho vụ án góp phần giải quyết vụ án một cách đúng đắn, hạn chế oan sai và bỏ lọt tội phạm.
Căn cứ Điều 108 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về kiểm tra, đánh giá chứng cứ như sau:
Điều 108. Kiểm tra, đánh giá chứng cứ
1. Mỗi chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá để xác định tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án. Việc xác định những chứng cứ thu thập được phải bảo đảm đủ để giải quyết vụ án hình sự.
2. Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình phải kiểm tra, đánh giá đầy đủ, khách quan, toàn diện mọi chứng cứ đã thu thập được về vụ án.
Kiểm tra chứng cứ là một hoạt động tố tụng do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng xem xét một cách thận trọng về số lượng và chất lượng các chứng cứ thu thập được nhằm bảo đảm chứng cứ được thu thập phải khách quan, liên quan, được thu thập hợp pháp và đủ để chứng minh các tình tiết của vụ án hình sự.
Đánh giá chứng cứ là hoạt động tố tụng do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiến hành phân tích, xác định giá trị chứng minh của từng chứng cứ và khả năng sử dụng của các chứng cứ vào quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Về nguyên tắc, việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ được thực hiện xuyên suốt trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự) trừ giai đoạn thi hành án. Bởi lẽ, khi quá trình giải quyết vụ án hình sự còn đang diễn ra, các nội dung của vụ án còn đang được chứng minh thì việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ còn phải tiếp tục diễn ra song song, nhằm bảo đảm tính khách quan, liên quan và hợp pháp của chứng cứ, hình thành một hệ thống chứng cứ chặt chẽ, chất lượng và đầy đủ cho việc chứng minh từng tình tiết của vụ án và phù hợp với diễn biến của vụ án trong từng giai đoạn tố tụng trên thực tế.
Ở giai đoạn thi hành án, quá trình giải quyết vụ án và quá trình chứng minh đã được thực hiện xong, chứng cứ không còn cần thiết nữa và phải được xử lý. Vì vậy, ở giai đoạn này, việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ để sử dụng là không còn cần thiết và không thể thực hiện. Tuy nhiên trên thực tế, có một số trường hợp do nhu cầu giải quyết vụ án nhằm tránh oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm, việc chứng minh vẫn được thực hiện trong giai đoạn thi hành án, theo đó, việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ vẫn có thể được thực hiện trong giai đoạn này.
Việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ nhằm mục đích xác định chứng cứ được thu thập có phù hợp và cần thiết cho quá trình chứng minh hay không, giá trị và khả năng chứng minh của từng chứng cứ, mức độ hiệu quả của chứng cứ nếu chứng cứ được đưa vào sử dụng trong vụ án hình sự.
Thông qua việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ, chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng có căn cứ để phân loại chứng cứ, từ đó sắp xếp việc sử dụng các chứng cứ phù hợp vào việc chứng minh cho tình tiết nhất định, làm cho quá trình chứng minh bảo đảm tính khách quan, khoa học và lôgíc. Việc đánh giá chứng cứ cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm cho các quyết định tố tụng của chủ thể có thẩm quyền là có căn cứ và phù hợp với diễn biến của vụ án.
