Khác với cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng là những chủ thể đại diện cho công quyền, người tham gia tố tụng hình sự là những người có quyền, lợi ích liên quan đến vụ án, hoặc có nghĩa vụ tham gia để làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án thông qua việc cung cấp chứng cứ, đưa ra các yêu cầu, lập luận về tội phạm và người phạm tội.
Trong vụ án hình sự có nhiều người tham gia tố tụng, mỗi loại người tham gia tố tụng có vị trí, quyền và nghĩa vụ khác nhau trong quá trình tố tụng hình sự.
Căn cứ Điều 55 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về người tham gia tố tụng như sau:
Điều 55. Người tham gia tố tụng
1. Người tố giác, báo tin về tội phạm, kiến nghị khởi tố.
2. Người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố.
3. Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp.
4. Người bị bắt.
5. Người bị tạm giữ.
6. Bị can.
7. Bị cáo.
8. Bị hại.
10. Bị đơn dân sự.
11. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
12. Người làm chứng.
13. Người chứng kiến.
14. Người giám định.
16. Người phiên dịch, người dịch thuật.
17. Người bào chữa.
18. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự.
19. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố.
20. Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân phạm tội, người đại diện khác theo quy định của Bộ luật này.
Theo đó, người tham gia tố tụng trong vụ án hình sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia vào quá trình giải quyết vụ án do có quyền, lợi ích liên quan đến vụ án hoặc đại diện cho chủ thể có quyền lợi liên quan hoặc là người có nghĩa vụ pháp lý phải tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự hoặc để hỗ trợ pháp lý cho những người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.
Người tham gia tố tụng có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức. Chủ thể tham gia tố tụng khi tham gia vào quan hệ tố tụng sẽ thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình với tư cách cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức.
Người tham gia tố tụng là cá nhân có thể tự mình hoặc thông qua người đại diện thực hiện quyền và nghĩa vụ chủ thể. Tuy nhiên, đối với một số tư cách nhất định, cá nhân tham gia tố tụng phải tự mình thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình mà không thể thực hiện thông qua người đại diện.
Chẳng hạn, người làm chứng không thể trình bày lời khai thông qua người đại diện. Việc xác định đại diện của cá nhân tham gia tố tụng chưa được quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 cũng như các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan.
Tuy vậy, thực tiễn áp dụng thường dựa vào quy định của pháp luật dân sự để xác định đại diện của cá nhân tham gia tố tụng. Ví dụ, cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật đối với con chưa thành niên.
Đối với chủ thể tham gia tố tụng là cơ quan, tổ chức, quyền và nghĩa vụ sẽ được thực hiện thông qua người đại diện. Trong đó, đại diện của cơ quan, tổ chức sẽ được xác định bao gồm người đại diện theo pháp luật hoặc đại diện theo ủy quyền. Việc xác định đại diện của cơ quan, tổ chức trong từng trường hợp sẽ được áp dụng theo quy định của pháp luật chuyên ngành có liên quan.
