Trong quá trình truy tố, xét xử vụ án hình sự, những vụ án hình sự mà trong đó các chứng cứ được thu thập chưa đầy đủ, chưa rõ ràng hoặc các chứng cứ có nội dung mâu thuẫn chưa thể xác minh, làm rõ ngay được để chứng minh những vấn đề được quy định tại Điều 85 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (BLTTHS 2015), thì Viện Kiểm sát, Tòa án sẽ ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung để củng cố, làm rõ những nội dung còn mâu thuẫn, chưa rõ ràng, phục vụ cho hoạt động truy tố, xét xử diễn ra hiệu quả.
Điều tra bổ sung là hoạt động điều tra do Cơ quan điều tra có thẩm quyền tiến hành trên cơ sở yêu cầu điều tra bổ sung của Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố và của Tòa án trong giai đoạn xét xử sơ thẩm khi có căn cứ để điều tra bổ sung theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.
Trả hồ sơ để điều tra bổ sung là một thủ tục trong quá trình tố tụng hình sự thuộc thẩm quyền của Viện kiểm sát trong gia đoạn truy tố, Tòa án trong giai đoạn xét xử (Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, Hội đồng xét xử) và được thực hiện bằng hình thức ban hành Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung.
Quy định về trả hồ sơ để điều tra bổ sung được quy định trực tiếp tại Điều 245, Điều 280 và một phần được quy định tại Điều 174 BLTTHS 2015.
Điều 245 BLTTHS 2015 quy định về căn cứ và thủ tục trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung thuộc thẩm quyền của Viện Kiểm sát trong giai đoạn truy tố như sau:
Điều 245. Trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung
1. Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ vụ án, yêu cầu Cơ quan điều tra điều tra bổ sung khi thuộc một trong các trường hợp:
a) Còn thiếu chứng cứ để chứng minh một trong những vấn đề quy định tại Điều 85 của Bộ luật này mà Viện kiểm sát không thể tự mình bổ sung được;
b) Có căn cứ khởi tố bị can về một hay nhiều tội phạm khác;
c) Có người đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố bị can;
d) Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.
2. Quyết định trả hồ sơ để yêu cầu điều tra bổ sung phải ghi rõ vấn đề cần điều tra bổ sung quy định tại khoản 1 Điều này và các nội dung quy định tại khoản 2 Điều 132 của Bộ luật này.
3. Cơ quan điều tra có trách nhiệm thực hiện đầy đủ yêu cầu nêu trong quyết định trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung của Viện kiểm sát; trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan mà không thực hiện được thì phải nêu rõ lý do bằng văn bản.
Kết thúc điều tra bổ sung, Cơ quan điều tra phải có bản kết luận điều tra bổ sung. Bản kết luận điều tra bổ sung phải ghi rõ kết quả điều tra bổ sung, quan điểm giải quyết vụ án. Nếu kết quả điều tra bổ sung làm thay đổi cơ bản kết luận điều tra trước đó thì Cơ quan điều tra phải ra bản kết luận điều tra mới thay thế.
Việc chuyển hồ sơ vụ án kèm theo kết luận điều tra bổ sung cho Viện kiểm sát; việc giao, nhận, gửi thông báo kết quả điều tra bổ sung được thực hiện theo quy định tại Điều 232 và Điều 238 của Bộ luật này.
Điều 280 BLTTHS 2015 quy định về căn cứ và thủ tục trả hồ sơ để điều tra bổ sung thuộc thẩm quyền của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa trong thời hạn chuẩn bị xét xử như sau:
Điều 280. Trả hồ sơ để điều tra bổ sung
1. Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung khi thuộc một trong các trường hợp:
a) Khi thiếu chứng cứ dùng để chứng minh một trong những vấn đề quy định tại Điều 85 của Bộ luật này mà không thể bổ sung tại phiên tòa được;
b) Có căn cứ cho rằng ngoài hành vi mà Viện kiểm sát đã truy tố, bị can còn thực hiện hành vi khác mà Bộ luật hình sự quy định là tội phạm;
c) Có căn cứ cho rằng còn có đồng phạm khác hoặc có người khác thực hiện hành vi mà Bộ luật hình sự quy định là tội phạm liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
d) Việc khởi tố, điều tra, truy tố vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng.
2. Trường hợp Viện kiểm sát phát hiện có căn cứ trả hồ sơ để điều tra bổ sung thì Viện kiểm sát có văn bản đề nghị Tòa án trả hồ sơ.
3. Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung phải ghi rõ những vấn đề cần điều tra bổ sung và gửi cho Viện kiểm sát kèm theo hồ sơ vụ án trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày ra quyết định.
Nếu kết quả điều tra bổ sung dẫn tới việc đình chỉ vụ án thì Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ vụ án và thông báo cho Tòa án biết trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày ra quyết định.
Nếu kết quả điều tra bổ sung dẫn tới phải thay đổi quyết định truy tố thì Viện kiểm sát ban hành bản cáo trạng mới thay thế bản cáo trạng trước đó.
Trường hợp Viện kiểm sát không bổ sung được những vấn đề mà Tòa án yêu cầu và vẫn giữ nguyên quyết định truy tố thì Tòa án tiến hành xét xử vụ án.
Trong BLTTHS 2015 không có điều luật riêng quy định về căn cứ, thẩm quyền và thủ tục trả hồ sơ điều tra bổ sung của Hội đồng xét xử (HĐXX) mà được quy định chung tại khoản 3, khoản 6 Điều 326 về nghị án.
Theo đó, trong quá trình nghị án nếu có căn cứ xác định vụ án thuộc trường hợp trả hồ sơ điều tra bổ sung thì HĐXX quyết định trả hồ sơ vụ án để Viện kiểm sát điều tra bổ sung.
Căn cứ để HĐXX quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung cũng chính là các căn cứ để Thẩm phán chủ tọa phiên tòa quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung được quy định tại khoản 1 Điều 280 BLTTHS 2015, bao gồm:
(i) Khi thiếu chứng cứ dùng để chứng minh một trong những vấn đề quy định tại Điều 85 của Bộ luật này mà không thể bổ sung tại phiên tòa được;
(ii) Có căn cứ cho rằng ngoài hành vi mà Viện kiểm sát đã truy tố, bị can còn thực hiện hành vi khác mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm;
(iii) Có căn cứ cho rằng còn có đồng phạm khác hoặc có người khác thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
(iv) Việc khởi tố, điều tra, truy tố vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng.
Theo nội dung quy định tại Điều 326 BLTTHS 2015 thì HĐXX chỉ được quyền ban hành quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung sau khi đã nghị án.
Đồng thời, để bảo đảm cho việc giải quyết vụ án được nhanh chóng, kịp thời, tránh trường hợp tùy tiện trả hồ sơ điều tra bổ sung nhiều lần thì tại khoản 2 Điều 174 BLTTHS 2015 có quy định giới hạn về số lần được phép trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Cụ thể, Viện kiểm sát chỉ được trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hai lần, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa chỉ được trả hồ sơ để điều tra bổ sung một lần và HĐXX chỉ được trả hồ sơ để điều tra bổ sung một lần.
