Nghị án trong tố tụng hình sự là việc Hội đồng xét xử thảo luận và đưa ra phán quyết về vụ án hình sự tại phòng nghị án trong giai đoạn xét xử tại phiên tòa.
Căn cứ Điều 326 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về nghị án như sau:
Điều 326. Nghị án
1. Chỉ Thẩm phán và Hội thẩm mới có quyền nghị án. Việc nghị án phải được tiến hành tại phòng nghị án.
Chủ tọa phiên tòa chủ trì việc nghị án có trách nhiệm đưa ra từng vấn đề của vụ án phải được giải quyết để Hội đồng xét xử thảo luận, quyết định. Chủ tọa phiên tòa tự mình hoặc phân công một thành viên Hội đồng xét xử ghi biên bản nghị án. Các thành viên Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề. Hội thẩm biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng. Nếu không có ý kiến nào chiếm đa số thì phải thảo luận và biểu quyết lại từng ý kiến của các thành viên Hội đồng xét xử đã đưa ra để xác định ý kiến chiếm đa số. Người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và được đưa vào hồ sơ vụ án.
2. Việc nghị án chỉ được căn cứ vào những chứng cứ, tài liệu đã được thẩm tra tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện chứng cứ của vụ án, ý kiến của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người tham gia tố tụng khác.
3. Các vấn đề của vụ án phải được giải quyết khi nghị án gồm:
a) Vụ án có thuộc trường hợp tạm đình chỉ hoặc thuộc trường hợp trả hồ sơ để điều tra bổ sung hay không;
b) Tính hợp pháp của những chứng cứ, tài liệu do Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Viện kiểm sát, Kiểm sát viên thu thập; do luật sư, bị can, bị cáo, người tham gia tố tụng khác cung cấp;
c) Có hay không có căn cứ kết tội bị cáo. Trường hợp đủ căn cứ kết tội thì phải xác định rõ điểm, khoản, điều của Bộ luật hình sự được áp dụng;
d) Hình phạt, biện pháp tư pháp áp dụng đối với bị cáo; trách nhiệm bồi thường thiệt hại; vấn đề dân sự trong vụ án hình sự;
đ) Bị cáo có thuộc trường hợp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hay không;
e) Án phí hình sự, án phí dân sự; xử lý vật chứng; tài sản bị kê biên, tài khoản bị phong tỏa;
g) Tính hợp pháp của hành vi, quyết định tố tụng của Điều tra viên, Kiểm sát viên, người bào chữa trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử;
h) Kiến nghị phòng ngừa tội phạm, khắc phục vi phạm.
4. Trường hợp Kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố thì Hội đồng xét xử vẫn giải quyết những vấn đề của vụ án theo trình tự quy định tại khoản 1 Điều này. Nếu có căn cứ xác định bị cáo không có tội thì Hội đồng xét xử tuyên bị cáo không có tội; nếu thấy việc rút quyết định truy tố không có căn cứ thì quyết định tạm đình chỉ vụ án và kiến nghị Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp.
5. Trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp thì Hội đồng xét xử có thể quyết định kéo dài thời gian nghị án nhưng không quá 07 ngày kể từ ngày kết thúc tranh luận tại phiên tòa. Hội đồng xét xử phải thông báo cho những người có mặt tại phiên tòa và người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa biết giờ, ngày, tháng, năm và địa điểm tuyên án.
6. Kết thúc việc nghị án, Hội đồng xét xử phải quyết định một trong các vấn đề:
a) Ra bản án và tuyên án;
b) Trở lại việc xét hỏi và tranh luận nếu có tình tiết vụ án chưa được xét hỏi, chưa được làm sáng tỏ;
c) Trả hồ sơ vụ án để Viện kiểm sát điều tra bổ sung; yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung tài liệu, chứng cứ;
d) Tạm đình chỉ vụ án.
Hội đồng xét xử phải thông báo cho những người có mặt tại phiên tòa và người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa về các quyết định tại điểm c và điểm d khoản này.
7. Trường hợp phát hiện có việc bỏ lọt tội phạm thì Hội đồng xét xử quyết định việc khởi tố vụ án theo quy định tại Điều 18 và Điều 153 của Bộ luật này.
Theo đó, để bảo đảm thực hiện nguyên tắc Tòa án xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, chỉ những thành viên Hội đồng xét xử bao gồm Thẩm phán và Hội thẩm (xét xử sơ thẩm), ba Thẩm phán (xét xử phúc thẩm) mới có quyền nghị án tại phòng nghị án.
Khi Hội đồng xét xử nghị án thì không ai được quyền tham dự, kể cả Chánh án Tòa án và cũng không ai được quyền can thiệp vào việc nghị án.
Chủ tọa phiên tòa chủ trì việc nghị án, có trách nhiệm đưa từng vấn đề của vụ án phải giải quyết để Hội đồng xét xử thảo luận, quyết định. Chủ tọa phiên tòa có thể phân công một thành viên của Hội đồng xét xử hoặc tự mình ghi biên bản nghị án.
Việc nghị án chỉ được căn cứ vào những chứng cứ, tài liệu đã được thẩm tra tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện chứng cứ của vụ án, ý kiến của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người tham gia tố tụng khác.
Các thành viên Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề như: Hành vi có cấu thành tội phạm hay không, tội gì, thuộc khung hình phạt nào, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, vai trò của từng bị cáo, nhân thân bị cáo, các vấn đề trách nhiệm dân sự, xử lý tang vật, án phí,…
Khi thảo luận và biểu quyết, Hội thẩm phát biểu và biểu quyết trước, Thẩm phán là thành viên Hội đồng xét xử biểu quyết sau và Thẩm phán là chủ tọa phiên tòa phát biểu, biểu quyết cuối cùng (đối với trường hợp Hội đồng xét xử gồm 02 Thẩm phán và 03 Hội thẩm).
Nếu Hội đồng xét xử gồm 01 Thẩm phán và 02 Hội thẩm thì Hội thẩm phát biểu, biểu quyết trước, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phát biểu và biểu quyết sau. Trong trường hợp không có ý kiến đa số thì chủ tọa phiên tòa phải cho thảo luận lại vấn đề đó và biểu quyết lại để lấy ý kiến đa số. Người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và được lưu trong hồ sơ vụ án.
Thông qua thủ tục nghị án, các vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự được Hội đồng xét xử đem ra nghị bàn cẩn trọng và đi đến biểu quyết, mục đích để có thể ra được bản án, quyết định của Tòa án nhân danh Nhà nước về vụ án hình sự.
Việc nghị án có thể dẫn đến việc ra bản án kết án bị cáo hoặc tuyên bị cáo vô tội, mức án phí cũng như đưa ra các phán quyết về vấn đề dân sự trong vụ án hình sự (nếu có) như bồi thường thiệt hại, cấp dưỡng,…
* Lưu ý: Việc xét xử theo thủ tục rút gọn không có hoạt động nghị án vì bản chất việc đưa ra các phán quyết về vụ án hình sự chỉ do duy nhất một Thẩm phán được phân công quyết định.
