Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại cho phép đối với một số tội phạm, bị hại có quyền quyết định việc có khởi tố vụ án hình sự hay không thông qua yêu cầu khởi tố. Đồng thời nếu việc khởi tố, điều tra, truy tố đã diễn ra nhưng bị hại thấy không muốn xử lý người phạm tội nữa thì pháp luật cũng cho phép họ được quyền rút yêu cầu này và lúc này vụ án phải được đình chỉ.
Căn cứ Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại như sau:
Điều 155. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
1. Chỉ được khởi tố vụ án hình sự về tội phạm quy định tạikhoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 và 226 của Bộ luật hình sự khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết.
2. Trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án.
3. Bị hại hoặc người đại diện của bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.
Theo đó, khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt của khởi tố vụ án hình sự, trong đó cơ quan, người có thẩm quyền xác định được có hành vi phạm tội trên cơ sở các quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, kết quả kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm, nhưng chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi có yêu cầu khởi tố của bị hại trong một số trường hợp pháp luật tố tụng hình sự quy định và phải đình chỉ điều tra, hoặc đình chỉ vụ án khi bị hại rút yêu cầu khởi tố trong những trường hợp do pháp luật tố tụng hình sự quy định.
Đặc trưng của khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
(i) Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là một quy định đặc biệt so với quy định chung về khởi tố vụ án hình sự và một số nguyên tắc chung được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS).
(ii) Quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại áp dụng đối với các trường hợp phạm tội có tính chất nguy hiểm không cao. Đó là một số trường hợp tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng xâm hại đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền sở hữu công nghiệp của bị hại và không có các tình tiết tăng nặng.
(iii) Yếu tố ý chí của bị hại hoặc đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần và thể chất hoặc đã chết có vai trò quan trọng, là điều kiện để khởi tố vụ án hình sự, cũng như căn cứ quan trọng chấm dứt việc giải quyết vụ án.
Yêu cầu khởi tố vụ án hình sự và Rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự theo quy định tại BLTTHS 2015
| Tiêu chí | Yêu cầu khởi tố vụ án hình sự | Rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự |
| Là hành vi của bị hại hoặc người đại diện của bị hại yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định khởi tố vụ án hình sự trong những trường hợp luật định. | Là hành vi của người đã yêu cầu khởi tố thu hồi lại yêu cầu khởi tố vụ án hình sự trước đó trong những trường hợp luật định và mong muốn cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng kết thúc quá trình tố tụng hình sự. | |
| Chủ thể có quyền | Cá nhân (trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản); cơ quan, tổ chức (bị thiệt hại về tài sản, uy tín) và đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết. | Chủ thể duy nhất có quyền rút yêu cầu chính là người trước đó đã yêu cầu khởi tố vụ án hình sự trong trường hợp khởi tố theo yêu cầu bị hại. |
| Thời điểm | Thời điểm yêu cầu khởi tố vụ án phải được thực hiện trong giai đoạn khởi tố trước khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự. | BLTTHS 2015 không quy định rõ thời điểm cuối cùng mà chủ thể có quyền được rút yêu cầu khởi tố, tuy nhiên chắc chắn hành vi rút yêu cầu khởi tố phải diễn ra sau thời điểm yêu cầu khi mà người yêu cầu không còn mong muốn vụ án được tiếp tục giải quyết nữa. |
| Thẩm quyền tiếp nhận | Thuộc về cơ quan có thẩm quyền đang thụ lý, giải quyết nguồn tin về tội phạm thuộc phạm vi các tội khởi tố vụ án theo yêu cầu bị hại. | Tùy từng giai đoạn tố tụng, thẩm quyền tiếp nhận việc rút yêu cầu khởi tố là khác nhau, cụ thể:
(i) Cơ quan điều tra trong giai đoạn điều tra; (ii) Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố; (iii) Tòa án trong giai đoạn xét xử. |
| Hậu quả pháp lý | Khi bị hại có yêu cầu khởi tố thì cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự (khi đã đảm bảo các yêu cầu chung để khởi tố vụ án hình sự), và từ đây vụ án sẽ được giải quyết theo thủ tục chung của BLTTHS.
Trong trường hợp khởi tố vụ án thì tại phiên toà xét xử sơ thẩm, bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ sẽ trình bày lời buộc tội tại phiên tòa. BLTTHS 2015 đã quy định rõ, sau khi Kiểm sát viên tiến hành luận tội thì bị hại hoặc người đại diện của họ trình bày, bổ sung ý kiến sau khi Kiểm sát viên trình bày luận tội. (khoản 4 Điều 320 BLTTHS 2015). |
Vụ án được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án. |
| Mục đích, ý nghĩa | Chủ thể có quyền yêu cầu khởi tố vụ án mong muốn cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng khởi tố vụ án theo đúng trình tự, thủ tục luật định, tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự chủ thể phạm tội, bảo vệ quyền và lợi ích pháp lý chính đáng của bị hại. | Chủ thể có quyền rút yêu cầu khởi tố vụ án mong muốn cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng kết thúc quá trình giải quyết vụ án. |
