Biện pháp khám xét giúp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tìm kiếm người bị bắt, tìm kiếm vật chứng, chứng cứ và các dấu vết, thông tin cần thiết giúp cho việc giải quyết vụ án hình sự.
Thông qua biện pháp khám xét, cơ quan có thẩm quyền còn có thể tìm kiếm và giải cứu những người bị bắt giữ trái pháp luật, phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật khác để có thể tiến hành mở rộng điều tra vụ án, nhằm không bỏ lọt tội phạm và triệt để đấu tranh phòng, chống tội phạm.
1. Khám xét
Khám xét là một biện pháp điều tra hình sự do chủ thể có thẩm quyền điều tra tiến hành việc tìm kiếm, lục soát trên người, địa điểm, phương tiện, đồ vật, dữ liệu điện tử nhằm tìm kiếm người bị bắt và thu thập các thông tin, chứng cứ của vụ án hình sự.
Khám xét bao gồm: (1) Khám người, (2) Khám địa điểm (chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm khác), (3) Khám phương tiện, (4) Khám dữ liệu điện tử, (5) Khám đồ vật, tài liệu, bưu kiện, bưu phẩm…
Căn cứ Điều 192 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về căn cứ khám xét như sau:
Điều 192. Căn cứ khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện, tài liệu, đồ vật, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, dữ liệu điện tử
1. Việc khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện chỉ được tiến hành khi có căn cứ để nhận định trong người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện có công cụ, phương tiện phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, dữ liệu điện tử, tài liệu khác có liên quan đến vụ án.
Việc khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện cũng được tiến hành khi cần phát hiện người đang bị truy nã, truy tìm và giải cứu nạn nhân.
2. Khi có căn cứ để nhận định trong thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, dữ liệu điện tử có công cụ, phương tiện phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản liên quan đến vụ án thì có thể khám xét thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, dữ liệu điện tử.
– Các chủ thể có liên quan đến hoạt động khám xét:
+ Chủ thể ra lệnh khám xét: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra; Cấp trưởng, Cấp phó của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát.
+ Chủ thể phê chuẩn lệnh khám xét: Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát.
+ Chủ thể thi hành lệnh khám xét: Điều tra viên; Cán bộ điều tra thuộc các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
+ Chủ thể kiểm sát hoạt động khám xét: Kiểm sát viên.
+ Chủ thể bị tiến hành các hoạt động khám xét: Người bị bắt, người bị tình nghi thực hiện tội phạm và những người khác mà cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có căn cứ cho rằng trên người họ hoặc trên phương tiện, địa điểm, đồ vật, dữ liệu điện tử liên quan tới họ có thông tin, tài liệu, vật chứng của vụ án.
– Đối tượng bị tiến hành khám xét: Cơ thể người, địa điểm (nơi ở, nơi làm việc, địa điểm khác), phương tiện liên quan đến tội phạm (phương tiện liên lạc; phương tiện di chuyển, vận chuyển; phương tiện lưu trữ thông tin; phương tiện in ấn, sao chép, phát tán…); tài liệu, đồ vật, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm; dữ liệu điện tử…
– Hoạt động đặc trưng: Tìm kiếm, lục soát, thu giữ, tạm giữ đồ vật, tài liệu, giải cứu người bị bắt…
* Lưu ý: Các biện pháp khám xét đều xâm phạm nghiêm trọng đến đời tư của người có liên quan, bao gồm quyền tự do thân thể, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, điện thoại, điện tín,… Vì vậy, các biện pháp này phải có sự kiểm tra giám sát chặt chẽ và phải bảo đảm đúng quy định của pháp luật để tránh thiệt hại đến các tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc thi hành các biện pháp này.
2. Khám xét người
Căn cứ Điều 194 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về khám xét người như sau:
Điều 194. Khám xét người
1. Khi bắt đầu khám xét người, người thi hành lệnh khám xét phải đọc lệnh và đưa cho người bị khám xét đọc lệnh đó; giải thích cho người bị khám xét và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ.
Người tiến hành khám xét phải yêu cầu người bị khám xét đưa ra các tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án, nếu họ từ chối hoặc đưa ra không đầy đủ các tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án thì tiến hành khám xét.
2. Việc khám xét người phải do người cùng giới thực hiện và có người khác cùng giới chứng kiến. Việc khám xét không được xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm của người bị khám xét.
3. Có thể tiến hành khám xét người mà không cần có lệnh trong trường hợp bắt người hoặc khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi khám xét giấu trong người vũ khí, hung khí, chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án.
Theo đó, khám xét người là biện pháp lục soát, tìm kiếm trong người, quần áo đang mặc, đồ vật, phương tiện mang theo của một người khi có căn cứ cho rằng họ đang cất giấu các đồ vật, tài liệu có liên quan đến việc giải quyết vụ án cần phải thu giữ.
Người bị khám bao gồm: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, đang bị truy nã, bị can, bị cáo, người có mặt tại nơi khám xét bị nghi đang cất giữ tài liệu, đồ vật cần được thu giữ. Khám người bao gồm khám thân thể con người, quần áo họ đang mặc trên người, đồ vật, phương tiện họ mang theo hoặc đang sử dụng.
Thủ tục khám xét người:
Khi bắt đầu khám xét người, người thi hành lệnh khám xét phải đọc lệnh và đưa cho người bị khám xét đọc lệnh đó; giải thích cho người bị khám xét và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ. Có thể tiến hành khám xét người mà không cần có lệnh trong trường hợp bắt người hoặc khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi khám xét giấu trong người vũ khí, hung khí, chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án.
Người tiến hành khám xét phải yêu cầu người bị khám xét đưa ra các tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án, nếu họ từ chối hoặc đưa ra không đầy đủ các tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án thì tiến hành khám xét.
Việc khám xét người phải do người cùng giới thực hiện và có người khác cùng giới chứng kiến. Việc khám xét không được xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm của người bị khám xét.
3. Khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện
Căn cứ Điều 194 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện như sau:
Điều 195. Khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện
1. Khi khám xét chỗ ở thì phải có mặt người đó hoặc người từ đủ 18 tuổi trở lên cùng chỗ ở, có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn và người chứng kiến; trường hợp người đó, người từ đủ 18 tuổi trở lên cùng chỗ ở cố tình vắng mặt, bỏ trốn hoặc vì lý do khác họ không có mặt mà việc khám xét không thể trì hoãn thì việc khám xét vẫn được tiến hành nhưng phải có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn nơi khám xét và hai người chứng kiến.
Không được bắt đầu việc khám xét chỗ ở vào ban đêm, trừ trường hợp khẩn cấp nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.
2. Khi khám xét nơi làm việc của một người thì phải có mặt người đó, trừ trường hợp không thể trì hoãn nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.
Việc khám xét nơi làm việc phải có đại diện của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc chứng kiến. Trong trường hợp không có đại diện cơ quan, tổ chức thì việc khám xét vẫn được tiến hành nhưng phải có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn nơi khám xét và 02 người chứng kiến.
3. Khi khám xét địa điểm phải có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn nơi khám xét và người chứng kiến.
4. Việc khám xét phương tiện phải có mặt chủ sở hữu hoặc người quản lý phương tiện và người chứng kiến. Trường hợp chủ sở hữu hoặc người quản lý phương tiện vắng mặt, bỏ trốn hoặc vì lý do khác họ không có mặt mà việc khám xét không thể trì hoãn thì việc khám xét vẫn được tiến hành nhưng phải có hai người chứng kiến.
Khi khám xét phương tiện có thể mời người có chuyên môn liên quan đến phương tiện tham gia.
5. Khi tiến hành khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện, những người có mặt không được tự ý rời khỏi nơi đang bị khám, không được liên hệ, trao đổi với nhau hoặc với những người khác cho đến khi khám xét xong.
Theo đó, khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện là lục soát chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện khi có căn cứ cho rằng ở những nơi này có chứa các tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án cần thu thập để giải quyết vụ án hình sự.
Chỗ ở được khám là khoảng không gian có giới hạn nơi một người hoặc gia đình họ sử dụng làm nơi cư trú, nghỉ ngơi. Chỗ ở có thể là chỗ ở cố định, thường xuyên như nhà riêng thuộc sở hữu hợp pháp của cá nhân. Chỗ ở có thể là chỗ ở tạm thời như phòng trọ, phòng thuê của khách sạn, nhà ở thuê, mượn của người khác hoặc người khác cho ở nhờ trong thời gian nhất định. Ngoài ra còn có chỗ ở di động như tàu, thuyền, xe ô tô được sử dụng như chỗ ở.
Chỗ ở được khám bao gồm không gian và những đồ vật, tài sản gắn với chỗ ở như nhà kho, gara, nhà bếp, nơi chăn nuôi gia súc, công trình vệ sinh, sân, vườn, ao, cây cối, súc vật và các tài sản khác.
Nơi làm việc bị khám xét là nơi mà người bị giữ, bị bắt, bị can, bị cáo làm việc. Địa điểm bị khám xét là không gian được xác định cụ thể về phạm vi mà có căn cứ cho rằng ở đó đang cất giấu, tẩu tán, phi tang vật chứng, tài liệu, đổ vật, nơi người tình nghi lẩn trốn.
