Căn cứ điểm a khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng như sau:
a) Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng gồm cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
1. Cơ quan tiến hành tố tụng
Cơ quan tiến hành tố tụng trong tố tụng hình sự là các cơ quan nhà nước được giao thẩm quyền thực hiện các chức năng tố tụng trong việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và một số thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong vụ án hình sự.
Cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm: (1) Cơ quan điều tra, (2) Viện kiểm sát, (3) Tòa án.
Cơ quan tiến hành tố tụng là cơ quan chuyên nghiệp được thành lập với nhiệm vụ chính là giải quyết vụ án hình sự.
Qua đó, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm bảo đảm xử lý đúng người hoặc pháp nhân phạm tội, không làm oan chủ thể vô tội, không bỏ lọt tội phạm, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Do tính phức tạp của quá trình giải quyết vụ án hình sự, nên không phải bất kỳ cơ quan, tổ chức nào cũng có thể thực hiện các hoạt động tố tụng. Vì vậy, trong các cơ quan tiến hành tố tụng, mỗi cơ quan có nhiệm vụ tố tụng riêng và thực hiện ở các giai đoạn tố tụng khác nhau.
(i) Cơ quan điều tra thực hiện chức năng điều tra nhằm làm sáng tỏ vụ án hình sự;
(ii) Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự;
(iii) Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Các cơ quan tiến hành tố tụng được tổ chức đặc thù theo từng chức năng tố tụng. Cụ thể:
(i) Hệ thống tổ chức Cơ quan điều tra bao gồm Cơ quan điều tra của Công an nhân dân, Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
(ii) Hệ thống Viện kiểm sát bao gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố; Viện kiểm sát nhân dân khu vực; Viện kiểm sát quân sự các cấp.
(iii) Hệ thống Tòa án bao gồm Tòa án nhân dân tối cao; Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Tòa án nhân dân khu vực; Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế; Tòa án quân sự trung ương, Tòa án quân sự quân khu và tương đương, Tòa án quân sự khu vực.
2. Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra là cơ quan nhà nước được thành lập với nhiệm vụ quản lý nhà nước trong một số lĩnh vực nhất định và được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động tố tụng trong giai đoạn khởi tố và điều tra vụ án hình sự.
Đặc điểm pháp lý:
(i) Các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra không phải là cơ quan chuyên trách trong việc giải quyết vụ án hình sự. Tuy nhiên, do quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình, các cơ quan này có khả năng phát hiện tội phạm trong lĩnh vực mình quản lý. Do đó, pháp luật tố tụng hình sự quy định các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong một số vụ án nhất định phù hợp với năng lực chuyên môn, lĩnh vực và địa bàn quản lý của họ.
(ii) Các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chỉ có thẩm quyền tiến hành tố tụng đối với các vụ án thuộc lĩnh vực và địa bàn quản lý của mình. Nếu các cơ quan này phát hiện tội phạm nhưng không thuộc phạm vi tiến hành điều tra của họ, thì các cơ quan này có thể báo tin hoặc kiến nghị khởi tố đến cơ quan có thẩm quyền theo quy định chung. Để phù hợp với năng lực chuyên môn của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, các vụ án thuộc thẩm quyền của các cơ quan này được chia thành hai trường hợp:
- Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lý lịch người phạm tội rõ ràng thì quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can, tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn một tháng kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án hình sự;
- Đối với tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì quyết định khởi tố vụ án hình sự, tiến hành hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án hình sự.
Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra bao gồm:
(i) Các cơ quan của Bộ đội biên phòng;
(ii) Các cơ quan của Hải quan;
(iii) Các cơ quan của Kiểm lâm;
(iv) Các cơ quan của lực lượng Cảnh sát biển;
(v) Các cơ quan của Kiểm ngư;
(vi) Các cơ quan của Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra;
(vii) Các cơ quan khác trong Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
