Trong tố tụng hình sự, chứng cứ và nguồn chứng cứ giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở để các cơ quan tiến hành tố tụng xác định sự thật khách quan của vụ án, làm rõ hành vi phạm tội, người phạm tội và những tình tiết liên quan.
Việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ phải tuân thủ đúng quy định của pháp luật nhằm bảo đảm tính hợp pháp, khách quan và toàn diện của quá trình giải quyết vụ án hình sự.
1. Chứng cứ trong tố tụng hình sự
Căn cứ Điều 86 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về chứng cứ như sau:
Điều 86. Chứng cứ
Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.
Như vậy, có thể thấy những gì được coi là chứng cứ phải là những thứ có thật, có liên quan đến vụ án hình sự và được thu thập theo trình tự thủ tục luật định.
Ví dụ: sử dụng dấu vân tay của kẻ phạm tội để lại ở hiện trường, cùng lời khai của người làm chứng để phủ định, bác bỏ lời khai về việc không có mặt tại hiện trường của người phạm tội.
2. Các thuộc tính của chứng cứ
Chứng cứ có 03 thuộc tính là tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp. Nếu thiếu một trong các thuộc tính đó thì tài liệu đồ vật đó không được coi là chứng cứ.
(i) Tính khách quan của chứng cứ:
Tính khách quan của chứng cứ là một trong những thuộc tính quan trọng của chứng cứ. Theo định nghĩa thì chứng cứ là những gì có thật. Điều đó có nghĩa rằng chứng cứ là những thông tin, tài liệu, đồ vật khách quan, tồn tại độc lập không phụ thuộc vào ý thức chủ quan của con người.
Những thông tin, tài liệu, đồ vật dù tồn tại trên thực tế nhưng bị xuyên tạc, bóp méo hay bị làm giả theo ý chí chủ quan thì không còn mang tính khách quan. Vì vậy, những thông tin, tài liệu, đồ vật đó không thể là chứng cứ của vụ án được.
(ii) Tính liên quan của chứng cứ:
Tính liên quan của chứng cứ thể hiện ở mối liên hệ khách quan của các thông tin, tài liệu với các tình tiết của vụ án cần được xác định. Mối quan hệ này thể hiện ở hai mức độ khác nhau:
– Ở mức độ thứ nhất, mối quan hệ của chứng cứ với đối tượng chứng minh. Đây là mối quan hệ cơ bản, chủ yếu. Chứng cứ được dùng làm căn cứ để giải quyết thực chất vụ án, tức xác định hành vi phạm tội, người phạm tội, lỗi của người phạm tội, các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc quyết định hình phạt, các biện pháp tư pháp…
– Ở mức độ khác, có những thông tin, tài liệu, đồ vật không được dùng làm căn cứ trực tiếp để giải quyết thực chất vụ án những được dùng để xác định các tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án.
(iii) Tính hợp pháp của chứng cứ:
Tính hợp pháp của chứng cứ là sự phù hợp của nó với các quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Chứng cứ được xác định bằng nguồn nhất định theo quy định của pháp luật. Những thông tin, tài liệu, đồ vật tuy tồn tại trong thực tế và có liên quan đến vụ án nhưng không được lưu giữ trong nguồn mà pháp luật quy định thì không được coi là chứng cứ.
Ví dụ: lời khai thu được bằng bức cung, nhục hình thì không được coi là chứng cứ hợp pháp.
3. Phân loại chứng cứ
Tùy vào các căn cứ khác nhau để phân loại, chứng cứ có thể bao gồm chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội; chứng cứ trực tiếp và chứng cứ gián tiếp; chứng cứ gốc và chứng cứ sao chép lại, thuật lại…
(i) Chứng cứ trực tiếp và chứng cứ gián tiếp
– Chứng cứ trực tiếp là chứng cứ liên quan trực tiếp đến đối tượng chứng minh. Thông qua chứng cứ trực tiếp có thể xác định ngay được những vấn đề cần phải chứng minh. Bằng chứng cứ trực tiếp, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể chứng minh được ngay hành vi phạm tội, người thực hiện tội phạm, lỗi của người phạm tội, động cơ, mục đích phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các yếu tố nhân thân và các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án.
Ví dụ: Đoạn video của camera an ninh ghi lại cảnh một người thực hiện hành vi bẻ khóa trộm cắp một chiếc xe máy.
– Chứng cứ gián tiếp là chứng cứ không liên quan trực tiếp mà chỉ liên quan gián tiếp đến đối tượng chứng minh. Chứng cứ gián tiếp chỉ xác định sự kiện chứng minh; chứng cứ gián tiếp không chỉ rõ hành vi phạm tội, người thực hiện tội phạm, lỗi của người phạm tội, động cơ, mục đích phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự,… Chỉ khi kết hợp với các chứng cứ khác, chứng cứ gián tiếp mới có thể giúp xác định được đối tượng chứng minh.
Ví dụ: Đoạn video của camera an ninh ghi lại cảnh một người đang điều khiển một chiếc xe máy nghi bị mất cắp trước đó.
(ii) Chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội
– Chứng cứ buộc tội là chứng cứ xác định tội phạm được hiện, xác định người phạm tội, lỗi của người phạm tội, các tình tiết định khung tăng nặng, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự và các tình tiết khác bất lợi cho người phạm tội khi giải quyết vụ án.
– Chứng cứ gỡ tội là chứng cứ xác định không có hành vi phạm tội, xác định hành vi không cấu thành tội phạm, xác định các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự, các tình tiết định khung giảm nhẹ, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và các tình tiết khác có lợi cho người phạm tội khi giải quyết vụ án.
(iii) Chứng cứ gốc và chứng cứ sao chép, thuật lại
– Chứng cứ gốc là chứng cứ được thu thập trực tiếp từ nơi xuất xứ của nó mà không thông qua khâu trung gian nào. Trường hợp người làm chứng trực tiếp biết được các tình tiết liên quan đến vụ án và tự mình khai báo với cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thì nội dung lời khai đó là chứng cứ gốc.
– Chứng cứ sao chép lại, thuật lại là chứng cứ thu thập được không phải trực tiếp từ nơi xuất xứ của nó mà qua một hay nhiều khâu trung gian. Những thông tin, tư liệu liên quan đến đối tượng chứng minh hay sự kiện chứng minh được thu thập thông qua bản sao hoặc qua một người được nghe kể lại.
4. Giá trị của chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự
Việc giải quyết vụ án hình sự là việc đi tìm sự thật khách quan về vụ án và dựa trên các kết quả tìm được, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ có các quyết định phù hợp để bảo đảm việc truy cứu đúng người, đúng tội, chính xác, khách quan, không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm.
Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự đó, chứng cứ là phương tiện hàng đầu được các chủ thể sử dụng trong quá trình giải quyết vụ án để chứng minh một nội dung, một tình tiết của vụ án hình sự hay một quan điểm của chủ thể. Nếu vụ án hình sự không có chứng cứ, đồng nghĩa với việc vụ án hình sự đó không thể giải quyết được.
