Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và chứng minh tội phạm.
Căn cứ Điều 223 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt như sau:
Điều 223. Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt
Sau khi khởi tố vụ án, trong quá trình điều tra, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt:
1. Ghi âm, ghi hình bí mật;
2. Nghe điện thoại bí mật;
3. Thu thập bí mật dữ liệu điện tử.
Theo quy định trên, các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt chỉ được áp dụng sau khi đã khởi tố vụ án. Trước khi khởi tố vụ án, cơ quan điều tra sử dụng các biện pháp trinh sát thông thường, không được áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt. Nếu áp dụng là trái pháp luật và các chứng cứ thu thập được không có giá trị pháp lý, tức là không được coi là chứng cứ để dùng vào việc chứng minh tội phạm.
Phân biệt các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt
| Tiêu chí | Ghi âm bí mật | Ghi hình bí mật | Nghe điện thoại bí mật | Thu thập bí mật dữ liệu điện tử |
| Khái niệm | Ghi âm bí mật là một biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được tiến hành sau khi đã khởi tố vụ án hình sự, do cơ quan chuyên trách trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân thực hiện một cách bí mật theo quyết định của người tiến hành tố tụng có thẩm quyền đối với một số loại tội phạm nhất định nhằm ghi nhận, thu thập và lưu trữ các âm thanh của sự việc cần điều tra trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. | Ghi hình bí mật là một biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được tiến hành sau khi đã khởi tố vụ án hình sự, do cơ quan chuyên trách trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân thực hiện một cách bí mật theo quyết định của người tiến hành tố tụng có thẩm quyền đối với một số loại tội phạm nhất định nhằm ghi nhận, thu thập và lưu trữ các hình ảnh, diễn biến của hành vi cần phải được điều tra trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. | Nghe điện thoại bí mật là một biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được tiến hành sau khi đã khởi tố vụ án hình sự, do cơ quan chuyên trách trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân thực hiện một cách bí mật theo quyết định của người tiến hành tố tụng có thẩm quyền đối với một số loại tội phạm nhất định nhằm bí mật nghe các cuộc nói chuyện điện thoại của những người nhất định có liên quan đến vụ án để ghi nhận, thu thập các thông tin có ý nghĩa và cần thiết đối với việc giải quyết vụ án hình sự. | Thu thập bí mật dữ liệu điện tử là một hoạt động điều tra tố tụng đặc biệt được tiến hành sau khi đã khởi tố vụ án hình sự, do cơ quan chuyên trách trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân thực hiện một cách bí mật theo quyết định của người tiến hành tố tụng có thẩm quyền đối với một số loại tội phạm nhất định nhằm tìm kiếm, phát hiện, thu giữ các dữ liệu điện tử liên quan đến nội dung cần phải được điều tra trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. |
| Chủ thể có thẩm quyền liên quan | (i) Chủ thể có quyền yêu cầu, đề nghị áp dụng biện pháp: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu; Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp huyện, Thủ trưởng Cơ quan điều tra quân sự khu vực;
(ii) Chủ thể ra quyết định áp dụng biện pháp: Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Thủ trưởng Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu trở lên; (iii) Chủ thể phê chuẩn quyết định áp dụng biện pháp: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự quân khu; (iv) Chủ thể thi hành biện pháp: Cơ quan chuyên trách trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân. |
|||
| Chủ thể bị thu thập | Là các chủ thể bị tình nghi có liên quan đến hành vi phạm tội thuộc các trường hợp được tiến hành các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt. Các chủ thể bị thu thập có thể là người bị tình nghi, người thân thích của họ, những người mà cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có căn cứ cho rằng có sự liên lạc lẫn nhau mà việc liên lạc đó có thể giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập được các thông tin về vụ án.
|
|||
| Các tội có thể bị áp dụng các biện pháp | (i) Tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm về ma túy, tội phạm về tham nhũng, tội khủng bố, tội rửa tiền;
(ii) Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
|
|||
| Hoạt động đặc trưng | Xác định các tội phạm thuộc trường hợp cần ghi âm bí mật, xác định chủ thể cần phải được ghi âm bí mật; xác định vị trí lắp đặt các phương tiện ghi âm, xác định các phương tiện có thể bị cài đặt ghi âm, xử lý các nội dung ghi âm… | Xác định các tội phạm thuộc trường hợp cần ghi hình bí mật, xác định chủ thể cần phải được ghi hình bí mật; xác định vị trí lắp đặt các phương tiện ghi hình, xác định các phương tiện có thể bị cài đặt ghi hình, xử lý các nội dung ghi hình… | Xác định các tội phạm thuộc trường hợp cần nghe điện thoại bí mật, xác định chủ thể cần phải được nghe điện thoại bí mật; xác định vị trí lắp đặt các phương tiện nghe điện thoại bí mật, xử lý các nội dung thu được… | Xác định các tội phạm thuộc trường hợp cần thu thập bí mật dữ liệu điện tử, xác định chủ thể cần phải được thu thập bí mật dữ liệu điện tử, quyết định áp dụng biện pháp thu thập bí mật dữ liệu điện tử, xử lý các nội dung thu được… |
| Thời hạn áp dụng | Biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được thực hiện không quá 02 tháng kể từ ngày Viện trưởng Viện kiểm sát phê chuẩn. Trường hợp phức tạp có thể gia hạn nhưng không quá thời hạn điều tra theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. | |||
| Mục đích, ý nghĩa | Việc ghi âm bí mật được cơ quan có thẩm quyền tiến hành nhằm thu thập các thông tin liên quan đến vụ án hình sự thông qua việc thu thập các âm thanh, mà phổ biến nhất là các cuộc hội thoại của những người có liên quan đến vụ án hình sự. Do đặc điểm của biện pháp ghi âm bí mật là việc ghi âm được thực hiện mà người bị ghi âm không biết, vì vậy các thông tin thu được từ các cuộc thoại (các nội dung và thông tin được đối thoại, những người cùng tham gia cuộc đối thoại…) mang tính vô tư và phản ánh đúng diễn biến của quá trình phạm tội hoặc các sự kiện có liên quan. Người bị ghi âm do không biết mình đang bị ghi âm nên trong quá trình trò chuyên có thể sẽ vô tình tiết lộ các thông tin liên quan đến vụ án, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập được các thông tin về vu án hình sự, tạo điều kiện để cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án chính xác và kịp thời. Việc ghi âm bí mật còn giúp các cơ quan có thẩm quyền tiếp cận thêm thông tin về vụ án đang điều tra như có khả năng xác định thêm đồng phạm và những người có liên quan, xác định thêm tội danh,…, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền bảo đảm việc giải quyết vụ án đầy đủ, không bỏ lọt tội phạm.
|
Việc ghi hình bí mật được cơ quan có thẩm quyền tiến hành nhằm thu thập các thông tin liên quan đến vụ án hình sự thông qua việc thu thập các hình ảnh, mà phổ biến nhất là hình ảnh về các cuộc gặp gỡ, các địa điểm, công cụ, phương tiện… có liên quan đến vụ án hình sự. Do đặc điểm của biện pháp ghi hình bí mật là việc ghi hình được thực hiện mà người bị ghi hình không biết, vì vậy các hình ảnh thu được (những người mà đối tượng tiếp xúc, địa điểm đối tượng đến, cách thức đối tượng thực hiện một công việc liên quan đến vụ án…) mang tính vô tư và phản ánh đúng diễn biến của quá trình phạm tội hoặc sự kiện có liên quan. Người bị ghi hình do không biết mình đang bị ghi hình nên trong quá trình di chuyển, gặp gỡ hoặc làm một việc có thể sẽ vô tình tiết lộ các thông tin liên quan đến vụ án, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập được các thông tin về vụ án hình sự, tạo điều kiện để cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án chính xác và kịp thời. | Việc nghe điện thoại bí mật được cơ quan có thẩm quyền tiến hành nhằm lắng nghe và thu thập nội dung các cuộc điện thoại liên quan đến vụ án hình sự. Do đặc điểm của biện pháp nghe điện thoại bí mật là việc nghe các cuộc trò chuyện qua điện thoại mà người đang tham gia cuộc điện thoại không biết, vì vậy các thông tin thu được từ các cuộc thoại (các nội dung và thông tin được đối thoại, những người cùng thực hiện cuộc đối thoại…) mang tính khách quan và phản ánh đúng diễn biến của quá trình phạm tội hoặc các sự kiện có liên quan. Người bị nghe điện thoại bí mật do không biết mình đang bị nghe nên trong quá trình trò chuyện có thể sẽ vô tình tiết lộ các thông tin liên quan đến vụ án, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập được các thông tin về vụ án hình sự, tạo điều kiện để cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án chính xác và kịp thời. | Do đặc điểm của biện pháp thu thập bí mật dữ liệu điện tử là việc biện pháp được thực hiện mà chủ thể có liên quan không biết, vì vậy các thông tin thu thập được từ dữ liệu điện tử (trong điện thoại, máy tính, email, các trang mạng xã hội…) mang tính khách quan, phản ánh quá trình thực hiện tội phạm, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập được các thông tin về vụ án hình sự, tạo điều kiện để cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án chính xác và kịp thời. |
| Lưu ý | Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt xâm phạm nghiêm trọng đến quyền tự do của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Vì vậy, các biện pháp này khi được thực hiện phải chịu sự kiểm tra giám sát chặt chẽ của Viện kiểm sát và các chủ thể có thẩm quyền. | |||
