Đặt tiền để bảo đảm là một trong hai biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp ngăn chặn tạm giam trong tố tụng hình sự mang tính quyền lực nhà nước, tác động trực tiếp đến quyền tự do đi lại của con người, do chủ thể có thẩm quyền áp dụng đối với bị can, bị cáo hoặc người bị kết án phạt tù bị tạm giam trong những trường hợp cần thiết khi họ hoặc người thân thích của họ đặt tiền để bảo đảm, mục đích ngăn chặn đối tượng bị áp dụng bỏ trốn, gây khó khăn cho quá trình giải quyết vụ án hoặc sẽ tiếp tục phạm tội hoặc để bảo đảm việc thi hành án.
Căn cứ Điều 122 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về đặt tiền để bảo đảm như sau:
Điều 122. Đặt tiền để bảo đảm
1. Đặt tiền để bảo đảm là biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam. Căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, nhân thân và tình trạng tài sản của bị can, bị cáo, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có thể quyết định cho họ hoặc người thân thích của họ đặt tiền để bảo đảm.
2. Bị can, bị cáo được đặt tiền phải làm giấy cam đoan thực hiện các nghĩa vụ:
a) Có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan;
b) Không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội;
c) Không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; không tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; không đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của những người này.
Trường hợp bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ cam đoan quy định tại khoản này thì bị tạm giam và số tiền đã đặt bị tịch thu, nộp ngân sách nhà nước.
3. Những người có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra quyết định về việc đặt tiền để bảo đảm. Quyết định của những người quy định tại điểm a khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành.
4. Thời hạn đặt tiền không quá thời hạn điều tra, truy tố hoặc xét xử theo quy định tại Bộ luật này. Thời hạn đặt tiền đối với người bị kết án phạt tù không quá thời hạn kể từ khi tuyên án cho đến thời điểm người đó đi chấp hành án phạt tù. Bị can, bị cáo chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ đã cam đoan thì Viện kiểm sát, Tòa án có trách nhiệm trả lại cho họ số tiền đã đặt.
5. Người thân thích của bị can, bị cáo được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án chấp nhận cho đặt tiền để bảo đảm phải làm giấy cam đoan không để bị can, bị cáo vi phạm các nghĩa vụ quy định tại khoản 2 Điều này, nếu vi phạm thì số tiền đã đặt bị tịch thu, nộp ngân sách nhà nước. Khi làm giấy cam đoan, người này được thông báo về những tình tiết của vụ án có liên quan đến bị can, bị cáo.
6. Bộ trưởng Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết trình tự, thủ tục, mức tiền đặt, việc tạm giữ, hoàn trả, tịch thu, nộp ngân sách nhà nước số tiền đã đặt để bảo đảm.
Theo đó, biện pháp đặt tiền để bảo đảm không phải là biện pháp ngăn chặn được áp dụng ngay từ đầu đối với bị can, bị cáo. Biện pháp này cùng với biện pháp bảo lĩnh là hai biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp tạm giam.
Có nghĩa là, biện pháp đặt tiền để bảo đảm chỉ có thể được áp dụng khi bị can, bị cáo đang bị tạm giam nhưng cơ quan có thẩm quyền xét thấy việc tạm giam không còn thực sự cần thiết đối với bị can, bị cáo và việc họ không bị tạm giam vẫn có thể giải quyết tốt vụ án hình sự thì khi đó cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định cho họ hoặc người thân thích của họ dùng một khoản tiền đủ lớn đặt lại cơ quan có thẩm quyền đã ra quyết định tạm giam để thay thế biện pháp tạm giam đang áp dụng.
Trong trường hợp này, tuy không phải tiếp tục tạm giam bị can, bị cáo nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu ngăn chặn bị cáo gây khó khăn cho hoạt động tố tụng. Vì vậy, đặt tiền để bảo đảm là một biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp tạm giam và mang tính tại ngoại.
Dù đối tượng bị áp dụng được tại ngoại nhưng tính quyền lực nhà nước vẫn được thể hiện và quyền tự do đi lại của họ cũng bị hạn chế. Cụ thể, người được đặt tiền để bảo đảm phải làm giấy cam đoan thực hiện các nghĩa vụ theo luật định.
Trường hợp vi phạm nghĩa vụ cam đoan như bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, tiêu hủy chứng cứ, đe dọa người làm chứng, không có mặt khi được triệu tập mà không có lý do chính đáng… họ sẽ bị áp dụng trở lại biện pháp tạm giam để bảo đảm cho tiến trình giải quyết vụ án. Đồng thời số tiền đã đặt bị tịch thu, nộp ngân sách nhà nước.
Như vậy, mặc dù biện pháp đặt tiền để bảo đảm là một biện pháp ngăn chặn mang tính tại ngoại nhưng bị can, bị cáo vẫn không được hoàn toàn tự do đi lại mà phải chịu sự giám sát của các chủ thể có thẩm quyền nhằm bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo khi bị triệu tập.
Thẩm quyền áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm: Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định thẩm quyền áp dụng thuộc về các chủ thể sau:
(i) Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp.
Trong trường hợp này quyết định phải có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát cùng cấp trước khi thi hành để bảo đảm việc ra quyết định là đúng quy định pháp luật về căn cứ, đối tượng áp dụng, thẩm quyền áp dụng;
(ii) Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự các cấp;
(iii) Chánh án, Phó Chánh án Tòa án nhân dân và Chánh án, Phó Chánh án Tòa án quân sự các cấp áp dụng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử; và Hội đồng xét xử;
(iv) Thẩm phán chủ tọa phiên tòa đối với tất cả các vụ án hình sự thông thường;
(v) Thẩm phán chủ tọa phiên họp xem xét yêu cầu dẫn độ (đối với vụ án có người bị xem xét yêu cầu dẫn độ hoặc bị dẫn độ);
Giai đoạn áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm: Có thể áp dụng trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử khi có căn cứ luật định.
Mục đích, ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm: Biện pháp đặt tiền để bảo đảm được áp dụng sẽ làm cho bị can, bị cáo đang bị tạm giam được trở về với cộng đồng và được tại ngoại để tiếp tục phục vụ điều tra.
Theo đó bị can, bị cáo có thể tiếp tục học tập, làm việc và sinh sống cùng với người thân thích. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc tác động tới tư tưởng của bị can, bị cáo, làm cho họ ý thức được việc cần phải thực hiện tốt nghĩa vụ đã cam đoan vì nếu vi phạm nghĩa vụ thì họ sẽ bị tạm giam. Biện pháp đặt tiền để bảo đảm cũng góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy bị can, bị cáo phải hợp tác tốt với cơ quan có thẩm quyền trong việc giải quyết vụ án hình sự.
Khi được áp dụng đúng căn cứ, trình tự, thẩm quyền theo luật định, biện pháp đặt tiền để bảo đảm góp phần làm giảm những trường hợp tạm giam trên thực tế nhưng vẫn phát huy hiệu quả tích cực trong việc ngăn chặn đối tượng bị áp dụng bỏ trốn, gây khó khăn cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội hoặc để bảo đảm việc thi hành án
