Biện pháp bảo lĩnh trong vụ án hình sự là một trong hai biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp ngăn chặn tạm giam trong tố tụng hình sự mang tính quyền lực nhà nước, tác động trực tiếp đến quyền tự do đi lại của con người, do chủ thể có thẩm quyền áp dụng đối với bị can, bị cáo hoặc người bị kết án phạt tù bị tạm giam trong những trường hợp cần thiết khi có cá nhân, tổ chức bằng uy tín của mình làm giấy cam đoan theo luật định, mục đích ngăn chặn đối tượng bị áp dụng bỏ trốn, gây khó khăn, cản trở cho quá trình giải quyết vụ án hoặc sẽ tiếp tục phạm tội hoặc để bảo đảm thi hành án.
Căn cứ Điều 121 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về bảo lĩnh như sau:
Điều 121. Bảo lĩnh
1. Bảo lĩnh là biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam. Căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có thể quyết định cho họ được bảo lĩnh.
2. Cơ quan, tổ chức có thể nhận bảo lĩnh cho bị can, bị cáo là người của cơ quan, tổ chức mình. Cơ quan, tổ chức nhận bảo lĩnh phải có giấy cam đoan và có xác nhận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức.
Cá nhân là người đủ 18 tuổi trở lên, nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh thì có thể nhận bảo lĩnh cho bị can, bị cáo là người thân thích của họ và trong trường hợp này thì ít nhất phải có 02 người. Cá nhân nhận bảo lĩnh phải làm giấy cam đoan có xác nhận của chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người đó cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập.
Trong giấy cam đoan, cơ quan, tổ chức, cá nhân nhận bảo lĩnh phải cam đoan không để bị can, bị cáo vi phạm các nghĩa vụ quy định tại khoản 3 Điều này. Cơ quan, tổ chức, cá nhân nhận bảo lĩnh được thông báo về những tình tiết của vụ án liên quan đến việc nhận bảo lĩnh.
3. Bị can, bị cáo được bảo lĩnh phải làm giấy cam đoan thực hiện các nghĩa vụ:
a) Có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan;
b) Không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội;
c) Không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; không tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; không đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của những người này.
Trường hợp bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ cam đoan quy định tại khoản này thì bị tạm giam.
4. Những người có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra quyết định bảo lĩnh. Quyết định của những người quy định tại điểm a khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành.
5. Thời hạn bảo lĩnh không được quá thời hạn điều tra, truy tố hoặc xét xử theo quy định của Bộ luật này. Thời hạn bảo lĩnh đối với người bị kết án phạt tù không quá thời hạn kể từ khi tuyên án cho đến thời điểm người đó đi chấp hành án phạt tù.
6. Cơ quan, tổ chức, cá nhân nhận bảo lĩnh để bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ đã cam đoan thì tùy tính chất, mức độ vi phạm mà bị phạt tiền theo quy định của pháp luật.
Theo đó, biện pháp bảo lĩnh trong vụ án hình sự là một lựa chọn thay thế cho tạm giam, cho phép bị can, bị cáo được tạm thời tại ngoại trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, nếu đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật.
Biện pháp bảo lĩnh chỉ được áp dụng nếu hành vi của bị can, bị cáo có tính chất và mức độ nguy hiểm không đến mức phải tạm giam hoặc khi đã tạm giam nhưng các cơ quan tiến hành tố tụng nhận thấy bị can, bị cáo đủ điều kiện để áp dụng biện pháp bảo lĩnh và có cá nhân, tổ chức đứng ra nhận bảo lĩnh đủ điều kiện để nhận bảo lĩnh theo quy định của điều này.
Điều kiện để bị can, bị cáo được áp dụng biện pháp bảo lĩnh: Các cơ quan tiến hành tố tụng căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo. Tức là, nếu hành vi phạm tội không gây nguy hại nghiêm trọng hoặc nguy cơ tái phạm thấp, đồng thời bị can, bị cáo có lý lịch và thái độ tốt, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét cho họ được bảo lĩnh.
Điều kiện để cá nhân, cơ quan, tổ chức được nhận bảo lĩnh: Đối với cá nhân nhận bảo lĩnh phải là người đủ 18 tuổi trở lên, nhân thân tốt, có tư cách, phẩm chất tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh và phải có ít nhất 02 người.
Cá nhân nhận bảo lĩnh phải làm giấy cam đoan có xác nhận của chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người đó cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập. Riêng đối với cơ quan, tổ chức nhận bảo lĩnh phải có giấy cam đoan và có xác nhận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức. Cơ quan tổ chức, chỉ được nhận bảo lĩnh cho bị can, bị cáo là người của cơ quan, tổ chức mình.
Thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo lĩnh: Pháp luật tố tụng hình sự quy định thẩm quyền áp dụng thuộc về các chủ thể sau:
(i) Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp. Trong trường hợp này, quyết định cho bảo lĩnh phải có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát cùng cấp trước khi thi hành để bảo đảm việc ra quyết định là đúng quy định pháp luật về căn cứ, đối tượng áp dụng, thẩm quyền áp dụng;
(ii) Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự các cấp;
(iii) Chánh án, Phó Chánh án Tòa án nhân dân và Chánh án, Phó Chánh án Tòa án quân sự các cấp áp dụng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử; và Hội đồng xét xử;
(iv) Thẩm phán chủ tọa phiên tòa.
Yêu cầu cam kết của cá nhân hoặc tổ chức nhận bảo lĩnh: Để bảo lĩnh được áp dụng, cần có một cá nhân hoặc tổ chức đứng ra cam kết chịu trách nhiệm giám sát và bảo đảm rằng bị can, bị cáo sẽ tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật trong thời gian nhận bảo lĩnh.
Cụ thể, cá nhân hoặc tổ chức bảo lãnh phải cam đoan rằng bảo đảm bị can, bị cáo sẽ không vi phạm các quy định tại khoản 3 Điều 121 BLTTHS: không tiếp tục phạm tội, không bỏ trốn và có mặt đầy đủ khi có giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng; không vi phạm pháp luật khác trong thời gian được bảo lĩnh… Điều này giúp hạn chế rủi ro mà bị can, bị cáo có thể gây ra trong quá trình được bảo lĩnh.
Trách nhiệm của cá nhân, cơ quan, tổ chức nhận bảo lĩnh: Trong trường hợp cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức bảo lĩnh không thực hiện đúng cam kết, để cho bị can, bị cáo vi phạm các nghĩa vụ đã cam đoan (như bỏ trốn, tái phạm hoặc có hành vi vi phạm pháp luật khác,…), họ sẽ chịu hậu quả pháp lý nhất định.
Cụ thể, cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức đó có thể bị tước quyền bảo lĩnh, đồng thời tùy theo tính chất, mức độ vi phạm của việc không thực hiện cam kết, họ có thể bị phạt tiền theo quy định của pháp luật.
Hậu quả pháp lý của biện pháp bảo lĩnh: Người bị áp dụng biện pháp bảo lĩnh không bị hạn chế các quyền công dân của mình. Điều này có nghĩa là bị can, bị cáo vẫn có quyền sinh hoạt và thực hiện các quyền công dân một cách bình thường, miễn sao việc thực hiện quyền đó không gây trở ngại cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.
Đây là một điểm khác biệt quan trọng so với biện pháp tạm giam, vốn hạn chế quyền tự do của bị can, bị cáo. Tuy nhiên, nếu bị can, bị cáo được bảo lĩnh nhưng vi phạm các nghĩa vụ đã cam kết (như không có mặt khi được triệu tập, bỏ trốn hoặc có hành vi cản trở tố tụng), biện pháp bảo lĩnh sẽ bị hủy bỏ và người đó sẽ bị áp dụng biện pháp tạm giam.
Thời hạn áp dụng biện pháp bảo lĩnh:
(i) Đối với bị can, bị cáo: Thời hạn áp dụng bảo lĩnh đối với bị can, bị cáo không được vượt quá thời gian tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử. Điều này có nghĩa là biện pháp bảo lĩnh sẽ tự động chấm dứt khi hết thời hạn đối với từng giai đoạn tố tụng.
(ii) Đối với người bị kết án phạt tù: Thời hạn bảo lĩnh đối với người bị kết án tù không được quá thời gian kể từ khi tuyên án cho đến thời điểm người đó đi chấp hành án phạt tù.
Mục đích, ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp bảo lĩnh: Biện pháp bảo lĩnh được áp dụng sẽ làm cho bị can, bị cáo đang bị tạm giam được trở về với cộng đồng và được tại ngoại để tiếp tục phục vụ công tác điều tra. Theo đó bị can, bị cáo có thể tiếp tục học tập, làm việc và sinh sống cùng với người thân thích.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc tác động tới tư tưởng của bị can, bị cáo, làm cho họ ý thức được việc cần phải thực hiện tốt nghĩa vụ đã cam đoan vì nếu vi phạm nghĩa vụ thì họ sẽ bị tạm giam trở lại. Biện pháp bảo lĩnh cũng góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy bị can, bị cáo phải hợp tác tốt với cơ quan có thẩm quyền trong việc giải quyết vụ án hình sự.
